Жоғары холестерин: көп адам тым кеш білетін жасырын мәселе

Кейде бәрі жақсы сияқты көрінеді. Кәдімгі өмір сүресіз: жұмыс, үй, жол-жөнекей жей салатын жеңіл тағамдар, таңертеңгі кофе, кешкі молырақ ас. Ерекше алаңдататын ештеңе жоқ сияқты — көпшілік сияқты өмір. Бірақ кезекті медициналық тексеру кезінде дәрігер: «Сізде холестерин деңгейі жоғарылаған», – дейді. Сол сәтте алаңдаушылық пайда болады. Себебі еш жеріңіз ауырмаған, ешқандай белгі болмаған, ал мәселе бар болып шығады. Жоғары холестериннің басты ерекшелігі де осы: ол ұзақ уақыт бойы білінбеуі мүмкін, бірақ сонымен қатар денсаулыққа біртіндеп әсер ете береді.

Жоғары холестерин деген не?

Холестерин — ағзаға қажетті май тәрізді зат. Ол негізінен бауырда түзіледі және жасушалардың құрылуына, гормондардың түзілуіне әрі басқа да маңызды үдерістерге қатысады. Бірақ бір маңызды жайт бар: холестериннің бірнеше түрі болады.

ТТЛП (төмен тығыздықтағы липопротеиндер) — «жаман» холестерин;
ЖТЛП (жоғары тығыздықтағы липопротеиндер) — «жақсы» холестерин.

Мәселе «жаман» холестерин мөлшері шамадан тыс көбейіп, ал «жақсы» холестерин жеткіліксіз болған кезде туындайды. Мұндай жағдайда қан тамырларының қабырғаларында майлы шөгінділер — холестериндік түйіндақтар пайда бола бастайды. Уақыт өте келе олар артерияларды тарылтып, қан айналымын нашарлатады. Бұл атеросклероздың дамуына әкелуі мүмкін. Сондықтан жоғары холестерин инфаркт, инсульт және жүрек-қантамыр ауруларының қаупімен тікелей байланысты.

Егер ештеңе ауырмаса, неге бұл қауіпті?

Жоғары холестериннің ең қауіпті ерекшеліктерінің бірі — оның көбіне ешқандай белгі бермеуі. Сіз өзіңізді жақсы сезініп, спортпен шұғылданып, жұмыс істеп, демалып жүре беруіңіз мүмкін, бірақ сол уақытта қан тамырларында өзгерістер басталып кеткен болуы ықтимал.

Холестерин деңгейін білудің ең сенімді жолы — қан талдауын тапсыру. Өкінішке қарай, көптеген адамдар бұл мәселе туралы асқынулар пайда болған кезде ғана біледі. Сондықтан холестеринді тұрақты түрде тексертіп тұру — жай ғана формальдылық емес, денсаулықты сақтаудың маңызды қадамы.

Холестерин неге жоғарылайды?

Холестерин деңгейінің жоғарылауына әртүрлі себептер әсер етуі мүмкін. Көп жағдайда бірнеше фактор қатар әсер етеді.

1. Өмір салты

Ең жиі кездесетін себептер — бәріміз білетін, бірақ көбіне кейінге қалдыратын әдеттер:

майлы және қуырылған тағамдарды көп тұтыну;
қозғалыстың аз болуы;
темекі шегу;
алкогольді жиі пайдалану.

Кейде бұл қалыпты жағдай сияқты көрінеді: фастфудпен тамақтану, кешкісін белсенділіктің болмауы, күйзеліс кезінде көңіл-күйді көтеру үшін тамақ жеу. Алайда мұндай әдеттер уақыт өте келе холестерин деңгейінің жоғарылауына ықпал етуі мүмкін.

2. Денсаулық жағдайы

Кейбір аурулар да холестерин деңгейіне әсер етеді:

2 типті қант диабеті;
бүйрек аурулары;
гипотиреоз (қалқанша без қызметінің төмендеуі);
артық салмақ пен семіздік.

Мұндай жағдайларда ағзадағы зат алмасу үдерістері өзгеріп, холестерин деңгейі жоғарылауы мүмкін.

3. Дәрі-дәрмектер

Кейбір дәрілік препараттар да холестерин көрсеткіштеріне әсер етуі мүмкін. Мысалы:

қан қысымын төмендетуге арналған кейбір дәрілер;
гормондық препараттар;
жүрек ырғағының бұзылуын емдеуге қолданылатын кейбір дәрілер;
онкологиялық аурулар немесе АИТВ кезінде тағайындалатын кейбір препараттар.

Сондықтан қабылдап жүрген дәрілеріңіз туралы дәрігерге міндетті түрде хабарлау маңызды. Өз бетіңізше ем қабылдауға немесе дәрілерді тоқтатуға болмайды.

4. Өзгерту мүмкін емес факторлар

Кейбір факторларға әсер ету мүмкін емес, бірақ олар жоғары холестерин қаупін арттыруы мүмкін:

тұқым қуалаушылық;
жас ұлғаюы;
ағзаның жеке ерекшеліктері.

Егер жақын туыстарыңызда холестерин деңгейінің жоғарылауы байқалған болса, сізде де мұндай қауіп жоғары болуы мүмкін. Сондықтан мұндай жағдайда денсаулық көрсеткіштерін жүйелі түрде бақылап отырған жөн.

Мәселені қалай анықтауға болады?

Өкінішке қарай, жоғары холестеринді өзіңізді қалай сезінетініңізге қарап анықтау мүмкін емес. Ол көбіне ешқандай айқын белгі бермейді. Сондықтан холестерин деңгейін тек арнайы қан талдауы арқылы білуге болады.

Ол үшін липидтік профиль (липидограмма) деп аталатын талдау жүргізіледі. Бұл зерттеу мыналарды анықтайды:

ТТЛП (төмен тығыздықтағы липопротеиндер) — «жаман» холестерин деңгейі;
ЖТЛП (жоғары тығыздықтағы липопротеиндер) — «жақсы» холестерин деңгейі;
триглицеридтер — ағза үшін негізгі энергия көздерінің бірі болып табылатын майлар деңгейі.

Қаншалықты жиі тексеріліп тұрған жөн?

40 жасқа дейін — шамамен әр 5 жыл сайын;
40 жастан кейін — әр 1–2 жыл сайын;
65 жастан кейін — жыл сайын.

Тексеруді терапевттің қабылдауынан бастаған дұрыс. Қажет болған жағдайда кардиологтың немесе эндокринологтың кеңесі де қажет болуы мүмкін.

Мамандардың қабылдауына жазылу үшін TopDoc дәрігерлерді іздеу сервисін пайдалана аласыз.

Холестерин жоғары болса не істеу керек?

Жақсы жаңалық — бұл жағдайды бақылауда ұстауға болады. Көп жағдайда емдеу дәрі-дәрмектен емес, өмір салтын өзгертуден басталады.

1. Дұрыс тамақтану

Қатаң диета ұстанудың қажеті жоқ. Ең бастысы — күнделікті әдеттерді біртіндеп өзгерту.

Қаныққан майлар мен трансмайларды азырақ тұтыну — олар майлы етте, шұжық өнімдерінде, фастфудта, тәтті тоқаштар мен көптеген дайын тағамдарда кездеседі. Мұндай майлардың артық мөлшері «жаман» холестериннің көбеюіне ықпал етеді;
Көкөністерді, жемістерді және тұтас дәнді өнімдерді көбірек тұтыну — олар қан тамырларының саулығын қолдауға көмектеседі және ағзаны дәрумендермен, минералдармен әрі тағамдық талшықтармен қамтамасыз етеді;
Балық пен майсыз құс еті — майлы етке жақсы балама. Теңіз балығының құрамындағы пайдалы омега-3 май қышқылдары жүрек пен қан тамырларының саулығын қолдауға көмектеседі;
Тағамдық талшықтарды (клетчатканы) көбірек тұтыну — олар көкөністерде, жемістерде, бұршақ тұқымдастарда, сұлы жармасында және тұтас дәнді өнімдерде болады. Тағамдық талшықтар ағзадан холестериннің бір бөлігін шығаруға және ішектің қалыпты жұмысын қолдауға көмектеседі.

Бұл — қатаң тыйымдар туралы емес, дұрыс теңгерім туралы. Тамақтанудағы шағын, бірақ тұрақты өзгерістер қысқа мерзімді қатаң диеталарға қарағанда әлдеқайда тиімді болуы мүмкін.

2. Қозғалыс белсенділігі

Тұрақты дене белсенділігі «жаман» холестерин деңгейін төмендетуге және жүрек пен қан тамырларының саулығын сақтауға көмектеседі. Ол үшін кәсіби спортпен айналысу міндетті емес. Аптасына шамамен 150 минуттық орташа жүктеме жеткілікті.

Мысалы:

жылдам жүру — күнделікті өмірге көбірек қозғалыс қосудың ең оңай жолы;
жүзу — буындарға артық күш түсірмей, жүрек пен бұлшықеттерді жаттықтырады;
велосипед тебу — дене белсенділігі мен белсенді демалысты қатар үйлестіреді.

Тіпті жаяу көбірек жүру, лифттің орнына баспалдақ пайдалану немесе жұмыстан кейін серуендеу сияқты қарапайым әдеттердің өзі холестерин деңгейіне оң әсер етуі мүмкін.

3. Салмақты бақылау

Тіпті аздап салмақ тастаудың өзі холестерин көрсеткіштерін жақсартып, жүрек пен қан тамырларына түсетін жүктемені азайтуы мүмкін. Бұл міндетті түрде көп салмақ жоғалту керек дегенді білдірмейді — кейде бірнеше килограмм азайтудың өзі денсаулыққа пайда әкеледі.

4. Зиянды әдеттерден бас тарту

Темекі шегу мен алкогольді шамадан тыс тұтыну қан тамырларының жағдайына теріс әсер етіп, май алмасуының көрсеткіштерін нашарлатуы мүмкін.

Темекі шегу «жақсы» холестериннің (ЖТЛП) деңгейін төмендетеді;
Алкогольді шамадан тыс тұтыну холестерин мен триглицеридтер деңгейін жоғарылатып, жүрек-қантамыр ауруларының қаупін арттыруы мүмкін.

Зиянды әдеттерден бірден толық бас тарту қиын болса да, темекі мен алкоголь мөлшерін азайтудың өзі денсаулықты жақсартуға бағытталған маңызды қадам болады.

5. Ұйқы

Сапалы ұйқы бүкіл ағзаның, соның ішінде зат алмасудың қалыпты жұмыс істеуі үшін маңызды. Ұдайы ұйқының қанбауы салмақты бақылауға, қандағы қант деңгейіне және май алмасуына байланысты үдерістердің бұзылуына әкелуі мүмкін.

Қашан дәрі-дәрмек қажет болады?

Егер өмір салтын өзгерту жеткіліксіз болса, дәрігер дәрі-дәрмекпен емдеуді тағайындауы мүмкін. Ең жиі қолданылатын препараттар:

статиндер — бауырдағы холестериннің түзілуін азайтып, қандағы «жаман» холестерин деңгейін төмендетуге көмектесетін дәрілер;
ішекте холестериннің сіңуін төмендететін препараттар;
заманауи дәрілік құралдар — стандартты ем жеткіліксіз болғанда немесе науқасқа сәйкес келмеген жағдайда холестерин деңгейін тиімдірек төмендетуге көмектеседі;
кейбір жағдайларда дәрігер омега-3 май қышқылдары препараттарын ұсынуы мүмкін, әсіресе триглицеридтер деңгейі жоғары болған кезде.

Маңызды: дәрі-дәрмектер холестерин деңгейіне, жасқа, қатар жүретін ауруларға және жалпы жүрек-қантамырлық қауіпке байланысты жеке таңдалады. Сондықтан өз бетіңізше ем қабылдау тиімсіз ғана емес, қауіпті де болуы мүмкін.

Бұл мәселенің алдын алуға бола ма?

Жоғары холестериннен толық сақтану мүмкін болмаса да, оның даму қаупін едәуір азайтуға болады. Ол үшін:

профилактикалық тексерулерден тұрақты өтіп тұру;
белсенді өмір салтын ұстану;
майы шамадан тыс тағамдарды шектеу;
темекі шекпеу;
салмақты бақылау;
күйзелісті басқаруды үйрену маңызды.

Кейде мұндай кеңестер тым қарапайым болып көрінуі мүмкін. Бірақ дәл осы қарапайым әдеттер денсаулықты сақтауда ең тиімді құралдардың бірі болып табылады.

Жоғары холестеринмен толыққанды өмір сүруге болады

Жоғары холестерин — үкім емес. Иә, оны өмір бойы бақылауда ұстау қажет. Иә, кейбір әдеттерді өзгертуге тура келеді. Бірақ бұл қатаң шектеулер немесе үнемі алаңдап жүру керек деген сөз емес.

Керісінше, денсаулығына көңіл бөле бастаған көптеген адамдар өздерін бұрынғыдан жақсырақ сезінеді: күш-қуаты артады, жалпы хал-жағдайы жақсарады, өмір сапасы жоғарылайды.

Ең бастысы — өз денсаулығыңызды кейінге қалдырмау. Өйткені холестерин мәселесінде де, өмірдегі көптеген жағдайлар сияқты, мәселенің алдын алған оны кейін емдеуден әлдеқайда оңай.