Мақала авторы:
Психиатр, психотерапевт
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Шашты жұлу әрекетін айналадағылар көбіне адам жай ғана өзін қолға алса, тоқтата алатын оғаш әдет ретінде қабылдайды. Алайда трихотилломаниясы бар адам үшін жағдай әлдеқайда күрделі.
Ол өз шашына зиян келтіріп жатқанын жақсы түсінуі мүмкін, одан ұялып, басын бас киіммен жасыруы, адамдардан алшақ жүруі мүмкін. Соған қарамастан, өзі тоқтатқысы келетін бұл әрекетті қайта-қайта жасай беретінін байқайды.
Мұндай мінез-құлық не себепті пайда болады? Одан арылуға бола ма? Ал кейде сырт көзге қарапайым болып көрінетін бұл белгінің артында неге әлдеқайда терең эмоционалдық мәселе жатуы мүмкін?
Трихотилломания — адам өз шашын үнемі жұлып, бұл әрекетін бақылауда қиындық көретін психикалық бұзылыс. Көбіне адам басындағы шашын жұлады. Алайда кірпіктер, қастар және дененің басқа да бөліктеріндегі түктерді жұлуы мүмкін.
Кейбір адамдарда бұл әрекет іс жүзінде автоматты түрде орын алады: адам кітап оқып, фильм көріп, компьютер алдында отырып немесе бір нәрсе туралы ойланып отырып, шашын тағы да жұлып жатқанын байқамай қалуы мүмкін.
Ал кейбір адамдарда шаш жұлу эпизодына дейін ішкі ширығу, мазасыздық немесе жағымсыз эмоционалдық күй пайда болады. Шашын жұлып болғаннан кейін адам қысқа уақытқа жеңілдік сезінеді.
Осылайша өзіндік тұйық шеңбер қалыптасады:
ішкі ширығу → шашты жұлу → қысқа уақыттық жеңілдік → кінә, ұялу немесе өкініш сезімі → қайтадан ішкі ширығу → әрекеттің қайталануы.
Сондықтан «мұны жай ғана тоқтат» деп талап ету көп жағдайда тиімді нәтиже бермейді.
Бұл — ең маңызды сұрақтардың бірі.
Адам шашында тақырланған жерлер пайда болғанын, айналасындағылар оның сырт келбетіне назар аударатынын, үнемі кепка немесе басқа да бас киім киюге тура келетінін жақсы түсінуі мүмкін. Ол мұны енді ешқашан қайталамаймын деп өзіне бірнеше рет уәде беруі де мүмкін.
Алайда белгілі бір эмоционалдық күй кезінде қалыптасқан механизм қайта іске қосылады. Мұнда мазасыздық, ішкі ширығу, зерігу, эмоционалдық шамадан тыс жүктеме, жалғыздық және басқа да жеке факторлар маңызды рөл атқаруы мүмкін.
Сонымен қатар әр адамдағы психологиялық механизм бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Сондықтан емдеу тек белгінің өзімен күресуге ғана бағытталмауы керек. Шаш жұлуға деген қажеттілік пайда болған сәтте адамның ішінде не болып жатқанын түсіну маңызды. Бұл әрекет дәл осы адам үшін қандай қызмет атқарады?
Менің тәжірибемде 18 жастағы қызбен болған жағдай бұзылыстың сыртқы көрінісіне ғана емес, адамның өзіне назар аударудың қаншалықты маңызды екенін жақсы көрсетеді.
Қызды әжесі алып келді. Ол немересінің болашағына қатты алаңдаған.
Ол кезде қыз университеттің бірінші курсында оқитын. Университетке өз күшімен түсіп, сабағын да жақсы оқып жүрген. Алайда демалыс кезінде оның жағдайы айтарлықтай нашарлап, әжесі маманнан көмек сұрауды шешкен.
Шашын жұлуы бірнеше жылдан бері жалғасып келген. Отбасы бұған дейін әртүрлі мамандарға бірнеше рет жүгінгенімен, айтарлықтай нәтиже болмаған. Уақыт өте келе мәселе тек шашына ғана емес, қыздың бүкіл өміріне әсер ете бастаған.
Ол үйден мүмкіндігінше сирек шығуға тырысатын, адамдармен араласудан қашатын және үнемі кепка киіп жүретін. Бүкшиіп жүріп, бетін кепканың күнқағарымен жабуға тырысатын. Ашушаң болып кеткен, түнде ұзақ уақыт ұйықтай алмайтын, ал таңертең түске дейін ұйықтайтын. Уақытының едәуір бөлігін телефонға қарап өткізетін.
Алғашқы қабылдауда қыздың мазасы кетіп, өзін ерте оятқандарына наразы болды және қарым-қатынасқа айтарлықтай агрессивті түрде жауап берді. Ол кепкасын шешпей отырды.
Ең алдымен, онымен толыққанды жұмыс істеуге мүмкіндік беретін жағдай қалыптастыру қажет болды. Ұйқының айқын бұзылуы мен мазасыздықты ескере отырып, аз мөлшерде дәрі-дәрмекпен емдеу тағайындалып, психотерапия ұсынылды.
Ұйқысы мен жалпы жағдайы жақсарған сайын қызбен байланыс орнату да біртіндеп жеңілдей түсті. Бір кезде ол кепкасын шешіп, шашын көрсетуге келісті. Шашы сиреп, тақырланған жерлері әлдеқашан анық байқалатын.
Психотерапиялық байланыс қалыптаса бастаған сайын қыздың өмір тарихы да біртіндеп айқындала түсті.
Ата-анасы ол мектепке барған кезде ажырасып кеткен. Ажырасу оңай болмаған: ата-анасының арасындағы жанжалдар отбасы бірге тұрған кездің өзінде де болған. Қыз үшін әкесімен айырылысу әсіресе ауыр тиді. Ол әкесіне қатты жақын болған және оның кетуін қиын қабылдаған.
Осыдан кейін қыз тұйықталып, адамдармен аз араласатын, эмоциясын іште сақтайтын болды. Соған қарамастан сабағын жақсы оқыды.
Анасы отбасын жалғыз асыраушы болғандықтан, бар уақытын дерлік жұмысқа арнауға мәжбүр болды. Балалармен көп уақытты әжесі өткізді. Әжесі мамандығы бойынша педагог еді, сонымен қатар мазасыздыққа бейім және немерелеріне шектен тыс қамқорлық жасайтын адам болған.
Жасөспірім кезінде мазасыздығы күшейе түскен тұста қызда шашын жұлу әдеті қалыптасты. Сонымен бірге ол айналасындағы адамдардан барған сайын алшақтай берді. Қара түсті, ерлер стиліндегі киімдерді ұнататын, көзге түспеуге және адамдармен мүмкіндігінше аз араласуға тырысатын.
Алайда осы сыртқы тұйықтықтың ар жағынан біртіндеп мүлде басқа адам көріне бастады.
Психотерапиялық жұмыс барысында қыз өзін біршама тез аша бастады. Оның әңгімелесуге қызықты, ой-өрісі кең әрі зияткерлік қабілеті жақсы екені байқалды.
Мен үшін бұл өте маңызды болды: енді алдымда жай ғана «трихотилломаниясы бар қыз» емес, өз сезімі, уайымы, қажеттіліктері, ішкі қайшылықтары және үлкен мүмкіндіктері бар жас адам отырды.
Жұмыста психотерапияның қысқа мерзімді әдісі — психокатализ қолданылды. Біртіндеп мазасыздық деңгейі төмендеп, көңіл күйі жақсара бастады, қыздың өзіне және айналасындағы әлемге деген көзқарасы өзгерді.
Онымен бірге белгінің өзі де өзгере бастады.
Алғашқы өзгерістер айтарлықтай тез байқала бастады — психотерапиялық жұмыс басталғаннан кейін шамамен 1–1,5 ай ішінде. Бұрын қыз шашын іс жүзінде автоматты түрде жұлатын болса, енді бұл әрекетке деген импульс пайда болған сәттің өзін байқай бастады.
Бұл — өте маңызды өзгеріс.
Бұрын әрекет қыздың өзі оны түсініп үлгерместен орын алатын: қолы өздігінен шашына қарай баратын. Енді импульс пайда болған сәт пен әрекеттің арасында таңдау жасауға мүмкіндік беретін уақыт пайда болды. Ол осы автоматты әрекетті байқауды, оны бақылауды және назарын басқа әрекетке оңай ауыстыруды үйренді.
Сонымен қатар оның эмоционалдық жағдайы да өзгере бастады. Қабылдауға келгенде қыз өзін ұқыпты ұстап, әдемі киініп жүрді, оның үстіне киімдері енді тек қара түсті емес еді. Ол әлдеқайда ашық әрі өзіне сенімді көріне бастады.
Шашын жұлуға деген құмарлығы айтарлықтай азайды. Оқу жылы басталған кезде қыз психотерапиялық сеанстарға келуді тоқтатты. Кейін маған жағдайының қалыпқа келгенін хабарлады.
Ата-анасының ажырасуы, мысалы, трихотилломанияның нақты себебі болды деп мен айта алмас едім. Мұндай бұзылыстар биологиялық, психологиялық және қоршаған орта факторларының жиынтығы әсерінен қалыптасады.
Алайда бұл жағдай басқа бір маңызды нәрсені көрсетеді. Кейде белгіні адамның өзінен және оның өмірлік жағдайынан бөлек қарастыруға болмайды. Егер біз адамның шашына қолын апармауына ғана назар аударып, бұл әрекеттің оның ішкі ширығуын жеңудің тәсіліне айналуына не себеп болғанын түсінуге тырыспасақ, емдеу жеткілікті тиімді болмауы мүмкін.
Сондықтан психотерапия барысында мен үшін симптомның жиілігін азайту ғана емес, оның нақты адам үшін нені білдіретінін түсіну де маңызды.
Ол нені бастан өткеріп жүр? Оған не жетіспейді? Қандай сезімдерін білдіру оған қиын? Ішкі ширығу қандай жағдайларда пайда болады? Адам өзіне қалай қарайды? Оның жақын адамдарымен және қоршаған ортамен қарым-қатынасында не болып жатыр?
Адамның ішкі жағдайы өзгерген кезде, кейде ұзақ уақыт бойы мүлде бақылауға келмейтіндей көрінген симптом да өзгере бастайды.
Иә, трихотилломанияны емдеуге болады. Алайда бұл жағдайда барлығына бірдей келетін дайын ем тәсілі жоқ.
Емдеу тактикасы бұзылыстың қаншалықты айқын екеніне, адамның жасына, қатар жүретін мазасыздық немесе депрессиялық белгілерге, мінез-құлық ерекшеліктеріне және психологиялық факторларға байланысты таңдалады.
Кейбір жағдайларда импульсті тануға және оны бақылауға бағытталған мінез-құлықтық әдістер жақсы нәтиже береді. Ал басқа жағдайларда мазасыздықпен, эмоцияны реттеумен, адамның өзіне деген көзқарасымен және басқа да психологиялық механизмдермен психотерапиялық жұмыс жүргізу маңызды. Жағдай айқын болған кезде дәрі-дәрмекпен емдеу де қажет болуы мүмкін.
Сондықтан мен «қандай дәрі тағайындау керек?» немесе «адамды шашын жұлуын тоқтатуға қалай мәжбүрлеуге болады?» деген сұрақтардан бастаған дұрыс деп санамаймын. Одан да маңыздырақ сұрақ бар:
«Бұл симптом дәл осы адамда не себепті пайда болды және оны қазіргі кезде не сақтап тұр?»
Мәселе адамның адамдармен араласудан қашып, шашын бас киімнің астына жасыра бастайтындай деңгейге жеткенін күтудің қажеті жоқ.
Маманға жүгінген жөн, егер:
• адам шашын үнемі жұлып, оны өздігінен тоқтата алмаса;
• шашта көзге анық көрінетін тақырланған жерлер немесе терінің зақымдануы пайда болса;
• бұл әрекетті тоқтатуға жасаған бірнеше талпынысы сәтсіз аяқталса;
• өзінің сыртқы келбетіне байланысты қатты ұялатын болса;
• адамдардан, суретке түсуден, оқудан немесе жұмыстан қаша бастаса;
• сонымен қатар мазасыздық, ұйқының бұзылуы, көңіл күйдің төмендеуі немесе әлеуметтік оқшаулану байқалса.
Адам неғұрлым ертерек көмек алса, бұзылыстың оның күнделікті өміріне терең орнығып кетуіне соғұрлым аз уақыт қалады.
Трихотилломания — еркелік емес және адамның ерік-жігерінің әлсіздігін білдірмейді.
Шашты қайта-қайта жұлу әрекетінің артында эмоциялық және мінез-құлықтық күрделі механизмдер жатуы мүмкін. Сондықтан маманның міндеті — адамды белгілі бір әрекетті тоқтатуға жай ғана мәжбүрлеу емес, өз жағдайын түсінуге және ішкі ширығумен күресудің денсаулыққа пайдалы тәсілдерін табуға көмектесу.
Өз жұмысымда мен симптомның ар жағынан ең алдымен адамның өзін көруге тырысамын.
Өйткені кейде симптомнан арылуға бастайтын жол адам алғаш рет өзінің жан дүниесін ашық айтуға, оны біреудің тыңдап, түсінуіне және өз жағдайының себептерін «өзімнің әлсіздігім» деп емес, жұмыс істеуге болатын мәселе ретінде қабылдауына мүмкіндік алған сәттен басталады.
✅ Дәрігердің парақшасындағы өтінімді толтырып, оператордың қоңырауын күтіңіз.
✅ Немесе жұмыс уақытында колл-орталыққа хабарласыңыз: +7(707)2255009 (Дс–Жм, 09:00–18:00).
✅ Сондай-ақ WhatsApp арқылы хабарлама жібере аласыз.
🔷 Психотерапевт, психиатр, жоғары санатты дәрігер
🔷 21 жылдық тәжірибесі бар, пациенттермен мыңдаған сағат жұмыс істеген
🔷 Ересектерді қабылдайды (18 жастан бастап)
🔷 Қазақ және орыс тілдерінде кеңес береді
🔷 Онлайн кеңес алуға болады
🔷 Емдеуде дәрі-дәрмекке емес, терең психотерапияға басымдық береді
Психотерапиялық қабылдау келесі бұзылыстар бойынша жүргізіледі:
· депрессия;
· невроздар;
· паникалық бұзылыс (паникалық шабуылдар, қорқыныш, мазасыздық);
· ПТСР (посттравмалық стресс бұзылысы);
· эмоциялық күйзелу;
· отбасындағы қақтығыстар (қызғаныш, опасыздық);
· жұмыстағы қақтығыстар;
· жас кезеңдеріне байланысты психологиялық дағдарыстар;
· зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (СДВГ);
· обсессивті-компульсивті бұзылыс (ОКБ).
