Балалардағы іш қату — көптеген ата-аналар ойлағаннан әлдеқайда жиі кездесетін мәселе. Бұл жағдай емізулі сәбилерде де, балабақша жасындағы балаларда да, мектеп оқушыларында да болады. Кейде бала бірнеше күн бойы үлкен дәретке шыға алмай жүреді, ал кейде горшоктан қорқып, дәретке отырған кезде жылайды немесе дәретке барғысы келсе де әдейі шыдап жүреді.
Мұндай жағдай ата-ананы алаңдатады: баланың сирек дәретке шығуы қалыпты ма? Бірден іш жүргізетін дәрі беру керек пе? Іш қату қандай да бір аурудың белгісі болуы мүмкін бе?
Көп жағдайда балалардағы іш қату ауыр аурулармен байланысты болмайды. Әдетте мәселе дұрыс тамақтанбаудан, сұйықтықтың жеткіліксіз болуынан, дәреттің ауырсынумен шығуынан, күйзелістен немесе дәретке баруды әдейі ұстап жүру әдетінен пайда болады. Бірақ іш қату жиі қайталанса, оны елемеуге болмайды. Ұзаққа созылған іш қату баланың жалпы жағдайына әсер етіп, тәбетін төмендетуі, ұйқысын бұзуы, көңіл күйін нашарлатуы және дәретханадан қорқу сезімін қалыптастыруы мүмкін.
Жақсы жаңалық — балалардағы іш қатудың көпшілігі емделеді. Ең бастысы — мәселенің себебін уақытында анықтап, балаға ішектің қалыпты жұмысын ауырсынусыз және күйзеліссіз қалпына келтіруге көмектесу.
Іш қату — тек дәреттің сирек болуы ғана емес. Кейбір балалар күн сайын үлкен дәретке шықпауы мүмкін, және бұл кейде қалыпты жағдай болып саналады.
Әдетте төмендегі белгілер болса, іш қату туралы айтылады:
Кейде бала күн сайын дәретке шығады, бірақ бұл процесс ауырсынумен немесе жайсыздықпен өтеді. Бұл да іш қатудың белгісі болуы мүмкін.
Егер мәселе бірнеше аптадан ұзақ сақталса, оны созылмалы іш қату деп атайды.
Балаларда көбіне функционалдық іш қату кездеседі. Бұл — ішектің құрылымы қалыпты болғанымен, оның жұмысы тамақтану ерекшеліктері, әдеттер, күйзеліс немесе дәреттің ауырсынумен шығуы салдарынан бұзылатын жағдай.
Тамақтану және сұйықтықтың жеткіліксіздігі
Балалардағы іш қатудың ең жиі себептерінің бірі — дұрыс тамақтанбау және сұйықтықтың жеткіліксіз болуы. Ішектің қалыпты жұмысы баланың қанша су мен тағамдық талшықтар қабылдайтынына тікелей байланысты.
Көкөністерде, жемістерде, жидектерде, бұршақ тұқымдастарда және тұтас дәнді өнімдерде болатын жасұнық (клетчатка) нәжістің құрамында суды ұстап тұруға көмектеседі. Соның арқасында нәжіс жұмсақ әрі көлемді болады және ішек арқылы жеңіл қозғалады. Егер жасұнық аз болса, нәжіс қатайып, құрғап кетеді, ал ішекке оны сыртқа шығару қиындайды.
Қарапайым судың да маңызы өте зор. Ағзада сұйықтық жеткіліксіз болса, ішек өзінің ішіндегі массадан көбірек су сіңіре бастайды. Соның салдарынан нәжіс қаттырақ болып, дәретке шығу ауырсынумен өтуі мүмкін.
Төмендегі жағдайларда іш қату қаупі жоғары болады:
* бала суды аз ішсе;
* көкөніс, жеміс және тұтас дәнді өнімдерді сирек жесе;
* тамақтану режимі тұрақсыз болса;
* тәттілерді, тоқаштарды, фастфудты және ультраөңделген тағамдарды жиі тұтынса.
Ультраөңделген тағамдар — өнеркәсіптік жолмен дайындалатын, құрамында қант, май, дәм күшейткіштер мен түрлі тағамдық қоспалар көп болатын өнімдер. Оларға тәтті таңғы үлпектер, снектер, чипстер, шұжық өнімдері, тәтті йогурттар, газдалған сусындар, фастфуд, жартылай фабрикаттар және түрлі «тез дайын» тіскебасарлар жатады. Мұндай тағамдардың құрамында жасұнық аз, ал қарапайым көмірсулар мен май көп болғандықтан, олар ішектің қалыпты жұмысын нашар ынталандырады.
Емізулі сәбилерде іш қату кейде сүт қоспасын ауыстырған кезде, қосымша тамақ енгізілгенде немесе сұйықтық жеткіліксіз болғанда пайда болуы мүмкін. Бұл кезеңде ас қорыту жүйесі жаңа тағамдарға бейімделіп жатқандықтан, нәжіс уақытша өзгеруі ықтимал.
Дәретке баруды әдейі ұстап жүру
Балалардағы іш қатудың ең жиі себептерінің бірі — дәретке баруды кейінге қалдыру немесе әдейі шыдап жүру әдеті. Көптеген ата-аналар мұны бірден байқамайды, өйткені бала сырттай ештеңеге шағымданбауы мүмкін.
Балалар дәретке барғысы келсе де, келесі себептермен өзін ұстап жүруі мүмкін:
Бұл әсіресе балабақшада немесе мектепте жиі кездеседі. Онда балаға ортақ дәретхананы пайдалану ыңғайсыз болуы немесе дәретке шығуға рұқсат сұрауға қысылуы мүмкін.
Бала ұзақ уақыт шыдап жүрген кезде нәжіс ішекте жиналып қалады. Осы уақытта ішек одан суды сіңіруді жалғастыра береді, сондықтан нәжіс қатайып, құрғап, көлемі ұлғаяды. Соның салдарынан дәретке шығу ауырсынумен өтеді.
Егер бала бір рет дәретке отырған кезде қатты ауырсынуды сезінсе, онда дәреттен қорқу пайда болуы мүмкін. Бала жағымсыз сезімдерді болдырмау үшін тағы да шыдап жүреді. Осылайша нәжіс одан сайын жиналып, іш қату күшейе түседі.
Осылайша іш қатудың «тұйық шеңбері» қалыптасады: бала неғұрлым ұзақ шыдаса, дәретке шығу соғұрлым ауыр болады, ал ауырсыну күшейген сайын дәретханадан қорқу да арта түседі.
Кейде ата-аналар баланы «дәретке барғысы келмейді» немесе «ерінеді» деп ойлайды. Бірақ шын мәнінде балалар көбіне дәретке бару қажеттілігін еріксіз түрде ұстап қалады. Мұндай кезде бала аяқтарын айқастырып, денесін қысып, бұрышқа тығылып, бөксесін қысып немесе ойынын кенет тоқтатып қалуы мүмкін. Бұл — дәретке шығуға тырысу емес, керісінше нәжісті ұстап қалуға әрекет жасау.
Күйзеліс және күн тәртібінің өзгеруі
Ішектің жұмысы баланың эмоциялық жағдайымен тығыз байланысты. Ішек тек тамаққа ғана емес, сонымен қатар күйзеліске, мазасыздыққа, шамадан тыс шаршауға және күнделікті режимнің өзгеруіне де әсер етеді.
Төмендегі жағдайлар іш қатуға себеп болуы мүмкін:
Балаларда жүйке жүйесі мен ішектің жұмысы бір-бірімен өте тығыз байланысты. Күйзеліс кезінде ішектің қалыпты перистальтикасы — нәжісті алға жылжытатын толқын тәрізді жиырылулар — бұзылуы мүмкін. Соның салдарынан ішектегі заттар баяу қозғалып, нәжіс тығыздала түседі.
Сонымен қатар, бала өзін жайсыз немесе мазасыз сезінген жағдайда дәретке барғысы келгенін елемеуі немесе әдейі шыдап жүруі мүмкін. Мысалы, көптеген балалар балабақшада, мектепте немесе қонақта дәретханаға баруға ұялады.
Горшокқа үйрету мәселесіне де ерекше назар аудару керек. Егер баланы асықтырса, «қателіктері» үшін ұрысса немесе күштеп горшокқа отырғызса, балада дәретхана тақырыбы күйзеліс пен қысыммен байланыса бастайды. Нәтижесінде бала дәретке барудан қашқақтап, өзін ұстап жүреді, бұл іш қату қаупін арттырады.
Сондықтан балалардағы іш қатуды емдеу кезінде тек тамақтану мен дәрі-дәрмек қана емес, сонымен қатар дәретке қатысты тыныш әрі қолайлы психологиялық орта да маңызды.
Қозғалыстың жеткіліксіздігі
Физикалық белсенділік ішектің тұрақты әрі белсенді жұмыс істеуіне көмектеседі. Қозғалыс кезінде ішектің перистальтикасы — оның ішіндегі заттарды алға жылжытатын табиғи жиырылулар — жақсарады.
Егер бала аз қимылдап, телефонмен, планшетпен немесе компьютермен ұзақ отырса және сирек серуендесе, ішектің жұмысы баяулауы мүмкін. Соның салдарынан нәжіс ішекте ұзақ тұрып қалып, қатая түседі.
Дәрілер мен аурулар
Кейде іш қату кейбір дәрілерді қабылдаумен байланысты болады. Мысалы, темір препараттары, антацидтер немесе кейбір ауырсынуды басатын дәрілер іш қатуға себеп болуы мүмкін.
Сирек жағдайларда іш қатудың себебі ішек аурулары, эндокриндік немесе неврологиялық бұзылыстар, сондай-ақ анатомиялық ерекшеліктер болуы ықтимал.
Төмендегі жағдайларда баланы міндетті түрде дәрігерге көрсету қажет:
Балаларда сирек дәреттен бөлек төмендегі белгілер де байқалуы мүмкін:
Тамақтануды қалыпқа келтіру
Баланың рационында жасұнықтың (клетчатканың) мөлшерін біртіндеп көбейту маңызды.
Пайдалы тағамдар:
Бала күні бойы жеткілікті мөлшерде су ішуі керек. Тәтті газдалған сусындар қарапайым судың орнын алмастырмайды.
Жасұнықты бірден көп мөлшерде енгізуге болмайды — бұл іштің кебуін және жайсыздықты күшейтуі мүмкін.
Дәретке бару әдетін қалыптастыру
Балада дәретке барудың тыныш әрі тұрақты режимі қалыптасуы маңызды.
Ең тиімдісі:
Дәретхана тақырыбына байланысты қорқыныш пен психологиялық қысымды азайту өте маңызды.
Қозғалыс және күн тәртібі
Серуендеу, белсенді ойындар және физикалық белсенділік ішектің жұмысын ынталандыруға көмектеседі.
Сонымен қатар төмендегі факторлардың да маңызы зор:
Кейбір жағдайларда, әсіресе созылмалы іш қату кезінде, дәрі-дәрмексіз мәселені шешу қиын болуы мүмкін.
Қазіргі педиатриялық ұсынымдар балаларда кейбір іш жүргізетін дәрілерді қолдануға рұқсат береді, бірақ оларды міндетті түрде дәрігер таңдауы керек. Клизманы немесе ішекті тітіркендіретін іш жүргізетін дәрілерді өз бетінше және бақылаусыз қолдануға болмайды.
Емдеудің негізгі мақсаты — баланы жай ғана дәретке шығару емес, ішектің қалыпты босау дағдысын ауырсынусыз және қорқынышсыз қайта қалыптастыру.
Ең алдымен педиатрға қаралған дұрыс. Қажет болған жағдайда дәрігер баланы балалар гастроэнтерологына жібереді.
Маман іш қатудың себебін анықтауға, тамақтануды түзетуге және қажет болса тексеру немесе ем тағайындауға көмектеседі.
Есте сақтау маңызды: балалардағы іш қатудың көпшілігі сәтті емделеді, әсіресе мәселені уақытында және балаға қысым көрсетпей шешуді бастаған жағдайда.
