Мақаланы дайындаған:
Отоневролог, сомнолог, отоларинголог
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Кейде төсектен кенет тұрып кету, ұзақ уақыт тамақ ішпеу немесе қатты шаршау жеткілікті — сонда таныс сезім пайда болады: бір сәтке жер аяғыңыздың астынан сырғып кеткендей болады. Біреу мұны қан қысымымен, енді бірі ауа райымен немесе ұйқының қанбауымен байланыстырады. Ал кейде адам жағымсыз сезімнің өздігінен басылғанын күтіп, оған мән бермеуге тырысады.
Бірақ бас айналу әртүрлі болуы мүмкін. Бір адамда бірнеше секундқа көзі қарауытып кетсе, екіншісінде бөлме шынымен «айналып» тұрғандай сезіледі, ал үшіншісі кенет тепе-теңдігін жоғалтып, келесі қадамын жасауға қорқуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда бұл өздігінен басылатын уақытша жағдай болуы мүмкін. Бірақ кейде бас айналу ішкі құлақ, жүйке жүйесі мәселелерінің немесе емдеуді қажет ететін басқа да қауіпті аурулардың белгісі болуы мүмкін. Сондықтан оның неліктен пайда болатынын, қандай белгілерді елемеуге болмайтынын және қашан дәрігерге қаралу керектігін білу маңызды.
Бас айналу — жеке ауру емес, әртүрлі себептерге байланысты пайда болуы мүмкін симптом. Адамда мынадай сезімдер болуы мүмкін:
Тепе-теңдікті сақтау үшін күрделі жүйе жұмыс істейді. Оған ішкі құлақтағы вестибулярлық аппарат, көру мүшелері, бұлшықеттер мен буындардан келетін сезімталдық, сондай-ақ мидың әртүрлі құрылымдары қатысады. Осы жүйенің кез келген бөлігінің жұмысы бұзылса, бас айналуы немесе тепе-теңдіктің тұрақсыздығы пайда болуы мүмкін.
Бұрын бас айналуды «жүйелік» және «жүйелік емес» немесе шеткері және орталық түрлерге бөлуге тырысатын. Қазіргі диагностикада ең алдымен симптомның уақыт бойынша қалай өзгеретінін және оны қандай факторлар қоздыратынын анықтау маңызды:
Осыдан кейін дәрігер мәселенің ең ықтимал көзін анықтайды.
Шеткері бас айналу көбіне ішкі құлақтағы вестибулярлық аппараттың немесе вестибулярлық жүйкенің ауруларымен байланысты.
Орталық бас айналу орталық жүйке жүйесі құрылымдарының зақымдануынан пайда болады. Оның ықтимал себептерінің қатарында инсульт, шашыраңқы склероз және басқа да неврологиялық аурулар бар.
Тек адамның сезінген белгілеріне қарап, бұл жағдайлардың қайсысы екенін әрдайым сенімді түрде анықтау мүмкін емес.
Бас айналудың себептері өте көп. Олардың ең жиі кездесетін және маңызды түрлерінің кейбірі:
Қатерсіз пароксизмалды позициялық бас айналу (ДППГ)
ДППГ — айналмалы бас айналу ұстамаларының ең жиі кездесетін себептерінің бірі.
Әдетте ұстама бастың белгілі бір қозғалысы кезінде пайда болады: мысалы, адам жатқанда, төсекте бір қырына бұрылғанда, басын шалқайтқанда немесе еңкейгенде.
Бас айналудың себебі — микроскопиялық бөлшектердің, яғни отоконийлердің, ішкі құлақтағы жартылай шеңберлі өзектерге орын ауыстыруы.
ДППГ кезінде ұстамалар әдетте қысқа болады, бірақ өте қатты болуы мүмкін.
***Отоконийлер — ішкі құлақтағы тепе-теңдікті сақтауға және бастың қалпын сезінуге көмектесетін кішкентай кристалдар. Қалыпты жағдайда олар ішкі құлақтың арнайы бөлігінде орналасады.
Кейде отоконийлер өз орнынан бөлініп, жартылай шеңберлі өзектерге түсіп кетеді. Бас қозғалған кезде олар қозғалып, миға қате сигнал жібереді — адамға басы немесе айналасындағы заттар айналып жатқандай сезіледі. Осыдан бас айналу ұстамасы пайда болады.
Вестибулярлық неврит
Бұл — вестибулярлық жүйкенің қызметінің кенеттен бұзылуы. Адамда ұзақ уақытқа созылатын қатты айналмалы бас айналу, жүрек айну, құсу және тепе-теңдіктің айқын бұзылуы болуы мүмкін.
***Вестибулярлық жүйке миға дененің қозғалысы мен қалпы туралы ақпарат жеткізеді. Оның жұмысы кенеттен бұзылса, ми ішкі құлақтан дұрыс емес сигналдар алады. Соның салдарынан қатты бас айналу пайда болады.
Меньер ауруы
Оған қайталанатын бас айналу ұстамдары тән. Олар естудің төмендеуімен, құлақтағы шуылмен немесе құлақтың бітеліп қалғандай сезімімен қатар жүруі мүмкін.
***Меньер ауруы кезінде ішкі құлақтағы сұйықтықтың тепе-теңдігі бұзылады деп есептеледі. Соның салдарынан тепе-теңдік пен естуге жауап беретін құрылымдардың жұмысы бұзылады.
Вестибулярлық мигрень
Бас айналу мигрень белгілерінің бірі болуы мүмкін. Бұл ретте бас ауруы әр ұстама кезінде міндетті түрде бола бермейді.
***Мигрень ұстамасы кезінде айналу сезімі, тепе-теңдіктің бұзылуы, жарық пен дыбысқа сезімталдық, сондай-ақ жүрек айнуы пайда болуы мүмкін. Бас айналу бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін, кейде одан да ұзақ уақытқа созылуы мүмкін.
Дәрілік препараттар
Кейбір дәрілер бас айналуды, ұйқышылдықты, қан қысымының төмендеуін тудыруы немесе вестибулярлық жүйенің жұмысына әсер етуі мүмкін.
Егер белгілер жаңа препаратты қабылдауды бастағаннан немесе оның дозасын өзгерткеннен кейін пайда болса, бұл туралы дәрігерге хабарлау керек. Дәрігер тағайындаған емді өз бетінше тоқтатуға болмайды.
Жүрек-қантамыр жүйесіне байланысты және басқа да себептер
Әлсіздік немесе естен тануға жақын жағдай, мысалы, орнынан тұрған кезде қан қысымының күрт төмендеуінен, жүрек ырғағының бұзылуынан, сусызданудан және басқа да жағдайлардан пайда болуы мүмкін.
Неврологиялық аурулар
Бас айналу және тепе-теңдіктің бұзылуы инсульт, мишық аурулары, шашыраңқы склероз және жүйке жүйесінің басқа да бірқатар ауруларында кездесуі мүмкін.
Сондықтан кенеттен пайда болған қатты бас айналу, әсіресе неврологиялық белгілермен қатар жүрсе, ерекше назар аударуды қажет етеді.
Пациенттер бас айналуды көбіне остеохондрозбен немесе мойын омыртқасындағы өзгерістермен байланыстырады.
Алайда рентген немесе МРТ кезінде анықталған омыртқадағы жасқа байланысты өзгерістердің өзі бас айналудың нақты себебі сол екенін дәлелдемейді.
Симптомды «мойыннан» деп түсіндірмес бұрын, вестибулярлық, неврологиялық және жүрек-қантамыр жүйесіне байланысты жиі кездесетін себептерді жоққа шығару маңызды.
Егер басыңыз кенеттен айналса, ең бастысы — бұл жағдайды түрегеп тұрып «шыдап өткізуге» тырыспау.
Мына әрекеттерді орындау ұсынылады:
Сондай-ақ мамандар денені кенеттен еңкейтпеуге кеңес береді. Егер еденнен бір нәрсені көтеру керек болса, алға қарай күрт еңкейгеннен гөрі отырып алған қауіпсіз. Ұйықтау кезінде кейбір адамдарға дәрігер басын сәл биігірек ұстап жатуды ұсынуы мүмкін.
Симптомдардың себебі белгісіз болса, емдік маневрлерді өз бетінше жасауға немесе бас айналуға қарсы дәрі қабылдауға болмайды.
Кенеттен пайда болған қатты бас айналуға ерекше назар аудару керек, әсіресе онымен қатар мына белгілер байқалса:
• қолдың, аяқтың немесе беттің бір бөлігінің әлсіздігі немесе ұюы;
• сөйлеудің бұзылуы;
• көздің қосарланып көруі немесе көрудің кенеттен бұзылуы;
• қимыл-қозғалыс үйлесімінің айқын бұзылуы;
• өздігінен тұра немесе жүре алмау;
• кенеттен пайда болған әдеттен тыс қатты бас ауруы;
• есінен тану;
• кеуде тұсының ауыруы, қатты ентігу немесе жүрек ырғағының бұзылуы;
• кенеттен пайда болған басқа да неврологиялық белгілер.
Мұндай жағдайда шұғыл медициналық көмек қажет. Ауруханаға өзіңіз көлік жүргізіп бармаңыз.
Бұл белгілер болмаса да, егер бас айналу ұстамалары қайталанса, күшейе түссе, есту қабілетінің төмендеуімен немесе бір құлақтағы шуылмен қатар жүрсе не күнделікті өмірге айтарлықтай кедергі келтірсе, дәрігерге қаралған жөн.
Маман үшін бас айналудың себебін анықтау оңай болмауы мүмкін. Пациентке нақты не сезіп тұрғанын түсіндіру кейде қиын: айналу, теңселу, әлсіздік, тепе-теңдікті жоғалту немесе басы «қалқып тұрғандай» сезім болуы мүмкін. Сондықтан дәрігер алдымен симптомдар туралы егжей-тегжейлі сұрайды:
• симптомдар қашан басталды;
• бір ұстама қанша уақытқа созылады;
• ұстаманы не қоздырады;
• ұстамалар арасында адам өзін қалай сезінеді;
• есту қабілетінің төмендеуі немесе құлақтағы шу бар ма;
• мигрень немесе бас ауруы бар ма;
• көздің қосарланып көруі, сөйлеудің бұзылуы, әлсіздік немесе ұю байқалды ма;
• пациент қандай дәрілер қабылдайды.
Клиникалық жағдайға байланысты дәрігер арнайы позициялық және вестибулярлық сынақтар жүргізіп, көздің қозғалысын, тепе-теңдікті, қимыл үйлесімділігін және жүрісті бағалауы мүмкін.
Қажет болған жағдайда қосымша мынадай тексерулер тағайындалуы мүмкін:
МРТ мен КТ басы айналған әрбір пациентке қажет емес. Бұл зерттеулер тек тексеру нәтижелері мен ауру тарихы оларды жүргізуге негіз болған жағдайда тағайындалады.
Вестибулярлық аппарат ауруына күдік болса, отоневрологқа немесе оториноларингологқа, ал орталық жүйке жүйесінің зақымдану белгілері байқалса, неврологқа қаралу қажет болуы мүмкін.
Бас айналуды емдейтін әмбебап дәрі жоқ. Ең алдымен, оның себебі болып тұрған ауру емделеді.
Мысалы, ДППГ кезінде емдеудің негізгі әдісі — арнайы репозициялық маневрлер. Олардың мақсаты — отоконийлерді жартылай шеңберлі өзектен ішкі құлақтың олар бас айналу ұстамдарын тудырмайтын бөлігіне қайта орналастыру.
Басқа аурулар кезінде дәрі-дәрмекпен емдеу, мигреньді емдеу, жүрек-қантамыр жүйесіндегі бұзылыстарды түзету немесе вестибулярлық оңалту қажет болуы мүмкін.
Бас айналу мен жүрек айнуын басатын дәрілер кейбір жағдайларда қысқа уақытқа тағайындалады. Мұндай дәрілерді ұзақ уақыт бойы бақылаусыз қабылдау қажетсіз болуы мүмкін және кейбір вестибулярлық ауруларда ағзаның табиғи бейімделу процесін баяулатуы ықтимал.
Сондықтан қайталанатын бас айналу кезінде басты мақсат — симптомды жай ғана басу емес, оның себебін анықтап, соған сәйкес ем тағайындау.
Бас айналу — диагноз емес. Бір ғана осы сөздің астарында оңай емделетін ДППГ-ден бастап, шұғыл медициналық көмекті қажет ететін ауруларға дейін әртүрлі жағдайлар жатуы мүмкін.
Егер бас айналу ұстамалары қайталанса, жүруге, жұмыс істеуге немесе күнделікті істермен айналысуға кедергі келтірсе, есту қабілетінің төмендеуімен немесе басқа да неврологиялық белгілермен қатар жүрсе, оның себебін дәрігерге қаралып анықтаған жөн.
Ал бас айналу кенеттен қатты басталып, онымен бірге сөйлеудің бұзылуы, әлсіздік немесе ұю, көздің қосарланып көруі, қимыл үйлесімінің айқын бұзылуы немесе өздігінен тұрып, жүре алмау байқалса, шұғыл медициналық көмек қажет.
✴️ Topdoc.kz сайтында — дәрігердің профилінде — қабылдауға жазылуға болатын бос уақыттар көрсетілген. Өзіңізге ыңғайлы уақытты таңдап, қажетті жолдарды толтыру арқылы қабылдауға жазылыңыз.
✴️ Сондай-ақ WhatsApp арқылы хабарлама жібере аласыз немесе +7(707)2255009 нөмірі бойынша Call-орталыққа қоңырау шала аласыз (жұмыс уақыты: Дс–Жм, 08:00–18:00). Консультанттар өтінішіңізді қабылдап, қабылдауға жазылуға көмектеседі.
✅ Отоларинголог, отоневролог, сомнолог
✅ 12 жылдық еңбек өтілі
✅ 250-ден астам пікір негізінде 5 жұлдызды рейтинг
✅ Ересектер мен балаларды қабылдайды
✅ Бас айналуды, қорыл мен апноэны емдеу
✅ Неврологиялық ауруларды емдеу
✅ Кардиореспираторлық мониторинг
✅ АСИПАП-терапияны таңдау
✅ ДППГ кезінде репозициялық маневрді (Эпли маневрі) жүргізеді.
